Din sosyal bir olgudur. Zaten dinin kendi içindeki farklı yorumları ve mezhepler bunun bir sonucu. Dine ilişkin farklı yaklaşımların sebebi, tam da dinin sosyal bir olgu olmasından…

Emeviler’den Abbasiler’e, Osmanlılar’dan Memlüklüler’e, hatta çeşitli tarikatlara varana kadar, kimi zaman taban tabana zıt yorumlar, dinin mutlak yorumunun olmadığını ve mutlak yorumu engelleyen şeyin de dinin sosyal yapısı içindeki çeşitlilikler olduğunu gösterir. Bu nedenle, dinin ilahi ve mutlak bir yorumu varmış gibi bakıldığında, toplumun gelişimi, değişimi, dönüşümü ve dinin toplumsal hayatla bağlantıları göz ardı edilmiş olur.

• • •

Protestanlığın ortaya çıktığı dönemdeki sosyo-ekonomik gelişmeler Hıristiyanlığa yeni bir yorum getirme ihtiyacını doğurmuştu. Yukarıda da vurguladığım gibi, reformcu bir din anlayışı ihtiyacı ile sosyo-ekonomik dönüşüm arasında çok yakın bir ilişki var. Çünkü sosyo-ekonomik değişim, dinin o dönemki egemen yorumu ile çatışmakta ve bu çatışmanın çözülme mecburiyeti doğuyor. Dinin kendisini yenileme ihtiyacını ortaya çıkaran ve yeni bir yorumu gerektiren sürecin, o ülkelerin gelişmişliğiyle, sosyo-ekonomik yapısıyla ve bir öncekiyle yetinmeyen bireysel dinamiklerin ilişkisi var.